در یک رویداد تاریخی و در عین حال بحثبرانگیز، نخستین بیمار انسانی درمانی آزمایشی را دریافت کرده است که هدف آن جوانسازی سلولهای پیر چشم و بازگرداندن آنها به وضعیتی جوانتر است؛ رویکردی که برخی دانشمندان آن را نقطه عطفی در پژوهشهای ضدپیری میدانند و برخی دیگر آن را بسیار پرخطر توصیف میکنند.
به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert ؛ شرکت زیستفناوری آمریکایی Life Biosciences این هفته اعلام کرد که نخستین بیمار را در یک کارآزمایی بالینی با درمانی نوآورانه به نام ER-100 تحت درمان قرار داده است؛ روشی که برای معکوس کردن کاهش بینایی ناشی از افزایش سن طراحی شده است.
تلاش برای بازگرداندن جوانی به سلولهای چشم
ایده اصلی این درمان، فعال کردن سه ژن در سلولهای گانگلیونی شبکیه است؛ سلولهایی که چشم را به مغز متصل میکنند.
این سلولهای عصبی بهطور طبیعی توانایی بازسازی ندارند. در نتیجه، اگر بر اثر بیماریهایی مانند آبسیاه (گلوکوم) آسیب ببینند، ممکن است فرد دچار کاهش بینایی ناگهانی و بدون علامت شود؛ آسیبی که معمولاً دائمی است.
اکنون پژوهشگران امیدوارند درمان ER-100 بتواند این روند ظاهراً برگشتناپذیر را معکوس کند.
بر اساس این طرح، تنها یک تزریق از این ژندرمانی به همراه چند هفته مصرف آنتیبیوتیک ممکن است بتواند بینایی افراد را حفظ کرده یا حتی بخشی از بینایی ازدسترفته را بازگرداند.
درمانی که امیدها و نگرانیهای زیادی ایجاد کرده است
این مطالعه یکی از موردانتظارترین آزمایشهای پزشکی سال به شمار میرود و برخی متخصصان معتقدند میتواند مسیر تحقیقات طول عمر و ضدپیری را متحول کند.
با این حال، همه دانشمندان چنین خوشبین نیستند.
برخی پژوهشگران این روش را «بهشدت پرخطر» توصیف کردهاند و نسبت به موفقیت آن تردید دارند.
«دیوید سینکلر»، ژنتیکدان دانشگاه هاروارد و از بنیانگذاران شرکت Life Biosciences، که سالها روی این فناوری کار کرده است، میگوید:
«این لحظهای مهم برای شرکت ما و همچنین برای حوزه زیستشناسی پیری است. تحقیقات ما نشان دادهاند که بخش بزرگی از روند پیری ناشی از از دست رفتن اطلاعات اپیژنتیکی است، نه آسیبهای غیرقابلبرگشت. این مطالعه بالینی نخستین فرصت برای آزمایش این فرضیه در انسان است.»
از موشها تا انسان
سینکلر و همکارانش در دانشگاه هاروارد از چندین سال پیش روی ER-100 کار میکنند.
آنها در سال ۲۰۲۰ نشان دادند که با استفاده از این فناوری میتوان برخی سلولهای پیر موشها را تا حدی بازبرنامهریزی کرد تا رفتار آنها شبیه سلولهای جوانتر شود.
پس از آن، فناوری مذکور به شرکت Life Biosciences واگذار شد و این شرکت آزمایشهای پیشبالینی گستردهای را روی آن انجام داد.
در ۱۵ ژانویه سال جاری، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) مجوز آغاز نخستین کارآزمایی بالینی این درمان را صادر کرد.
ER-100 چگونه عمل میکند؟
این درمان برای بازنشانی برخی نشانههای شیمیایی طراحی شده است که با افزایش سن روی DNA تجمع پیدا میکنند.
در این روش، ویروسی مهندسیشده که توانایی ایجاد بیماری عفونی ندارد، به بدن تزریق میشود. این ویروس دستورالعملهای ژنتیکی لازم را به سلولهای گانگلیونی شبکیه منتقل میکند.
این دستورالعملها باعث تولید سه پروتئین میشوند که میتوانند سلولها را ـ دستکم از برخی جنبهها ـ به حالتی جوانتر و کارآمدتر بازگردانند.
نکته جالب این است که این ژنها تنها زمانی فعال میشوند که بیمار نوع خاصی از آنتیبیوتیک را مصرف کند. در صورت قطع مصرف آنتیبیوتیک، ژنها نیز غیرفعال میشوند و این موضوع تا حدی امکان کنترل درمان را فراهم میکند.
پژوهشگران تأکید میکنند که ER-100 ژنهای اصلی فرد را تغییر نمیدهد.
خطرات احتمالی
با وجود امیدهای فراوان، دانشمندان هشدار میدهند که دستکاری بیان ژنها میتواند با خطرات قابلتوجهی همراه باشد.
یکی از نگرانیهای اصلی، احتمال بروز تغییرات ناخواسته در سلولها و حتی سرطانی شدن برخی از آنهاست.
«پل کنوپفلر»، زیستشناس سلولهای بنیادی از دانشگاه کالیفرنیا در دیویس، پیشتر هشدار داده بود:
«حتی اگر بازجوانسازی سلولها موفق باشد، این درمان فشار داخل چشم ناشی از گلوکوم را کاهش نمیدهد. بنابراین ممکن است اثرات احتمالی آن پایدار نباشد.»
او همچنین معتقد است هنوز برای استفاده از چنین فناوریای در انسان زود است.
نخستین آزمایش انسانی چگونه انجام میشود؟
در مرحله نخست، ۱۲ بیمار مبتلا به نوعی از آبسیاه به نام گلوکوم زاویه باز تحت درمان قرار خواهند گرفت.
سپس حداکثر شش بیمار دیگر که دچار آسیب عصب بینایی ناشی از بیماری NAION هستند نیز به مطالعه اضافه میشوند.
شرکتکنندگان دستکم پنج سال تحت نظر خواهند بود و میزان دوز درمان نیز بر اساس پاسخ هر بیمار تنظیم میشود.
هدف اصلی این مطالعه، ارزیابی ایمنی درمان است؛ هرچند پژوهشگران دادههایی درباره تأثیر احتمالی آن بر بینایی بیماران نیز جمعآوری خواهند کرد.
آیا واقعاً میتوان پیری را معکوس کرد؟
پاسخ این سؤال هنوز مشخص نیست.
دانشمندان حتی بر سر تعریف دقیق «معکوس کردن پیری» نیز اتفاق نظر ندارند. در حال حاضر، سن زیستی سلولها با استفاده از چندین «ساعت زیستی» مختلف اندازهگیری میشود و هنوز روشن نیست کدام یک از این شاخصها اهمیت بیشتری دارند.
به همین دلیل، هنوز مشخص نیست که آیا جوانتر شدن سلولهای شبکیه واقعاً به معنای معکوس شدن روند پیری خواهد بود یا خیر.
با این حال، این آزمایش میتواند نخستین آزمون واقعی نظریهای باشد که سالهاست دیوید سینکلر و همکارانش مطرح کردهاند؛ نظریهای که ادعا میکند بخشی از پیری انسان قابل بازگرداندن است.
منتقدان همچنان محتاط هستند و تأکید میکنند که تا انتشار نتایج اولیه، نباید انتظار معجزه داشت.
